Kennisdocument

Staking en collectieve acties

23 juli 2024

Soms wordt u als werkgever geconfronteerd met een staking of andere vormen van collectieve actie van werknemers. Het recht op collectieve actie is een sociaal grondrecht. Uitgangspunt is daarom dat collectieve acties toelaatbaar zijn, ook als dat leidt tot ongemak bij cliënten of tot schade. Dat is inherent aan collectieve acties.

Hieronder hebben we een aantal punten op een rijtje gezet die in dat verband houvast bieden. Aan het eind van de pagina kunt u doorklikken naar een notitie van advocatenbureau Ten Holter Noordam over het recht om te staken.

Staking en collectieve actie; enkele opmerkingen

1. Op grond van het Europees Sociaal Handvest (ESH) hebben werknemers(organisaties) stakingsrecht, c.q. recht op het voeren van collectieve acties. Het recht op collectieve actie is een sociaal grondrecht. Uitgangspunt is daarom dat collectieve acties toelaatbaar zijn, ook als dat leidt tot ongemak bij cliënten of tot schade. Dat is inherent aan collectieve acties. Wanneer de veiligheid van cliënten echter in gevaar komt, is de grens van het toelaatbare overschreden.
2. Ook acties/stakingen met een politiek oogmerk zijn in principe geoorloofd, zeker als er essentiële arbeidsvoorwaarden in het geding zijn. De werkgever wordt dan als ‘derde’ gezien, waarbij de rechter het meestal geoorloofd vindt dat ‘derden’ zekere schade lijden. In geval van werkgevers: normaal bedrijfsrisico.
3. Werkgevers kunnen door middel van een kort geding een rechterlijk oordeel vragen over de rechtmatigheid van de staking. Belangrijke argumenten: datgene wat met de staking beoogd wordt, moet een haalbare mogelijkheid voor de werkgever zijn. Door de staking mag het belang van de werkgever niet in onevenredige mate geschonden worden
4. Bedrijfsbezetting/posten/poortblokkades: wordt meestal als onrechtmatig geoordeeld. Meestal wordt het récht op actie bevestigd, maar wordt deze vórm veroordeeld.
5. Stiptheidsacties/langzaam-aan-acties/her en der werkonderbrekingen: meestal geoorloofd.
6. Bijkomende verschijnselen zoals belediging en bedreiging van werkwilligen, of vernieling/beschadiging van eigendommen zijn strafbare feiten. Daar kan aangifte van worden gedaan en politiehulp kan worden ingeroepen.
7. Zolang staking/collectieve actie rechtmatig is, is er geen reden voor ontslag.
8. Acties moeten tijdig van te voren worden aangekondigd (aanzegging), zodat de werkgever noodzakelijke maatregelen kan treffen.
9. Georganiseerde en aangezegde staking: deelnemers krijgen geen loon (geen vakantietoeslag/-opbouw), want er wordt niet gewerkt. Wordt een stakende medewerker ziek, dan hoeft de werkgever evenmin loon te betalen. Als ook de werkwilligen geen arbeid verrichten (omdat dat hen onmogelijk wordt gemaakt) hoeft u ook hen doorgaans geen loon te betalen. Besluit de werkgever wél loon door te betalen dan kan dat een medewerker doen besluiten van staking af te zien.
10. Een uitzendkracht kan besluiten zijn/haar eigen werk te willen verrichten bij het bestaakte bedrijf. In dat geval wordt een uitzendkracht gezien als werkwillige.
11. Wilde staking: werkwilligen moet u wel doorbetalen, ook al verrichten ze geen arbeid. Reden voor dit verschil met pt. 9 is dat een georganiseerde staking geacht wordt te liggen in de risicosfeer van de werknemer.
12. In geval van een staking geldt er een verbod op arbeidsbemiddeling, waardoor de werkgever met zijn vraag naar arbeid niet terecht kan bij bijv. een uitzendbureau.
13. Het kan zijn dat de werkwilligen door de werkgever gevraagd worden het werk van de stakers over te nemen. Dit zullen de bonden bestempelen als besmet werk. Werkwilligen mogen besmet werk weigeren, zonder dat dit als staken wordt gezien. Uitzendkrachten, maar ook werkwilligen, kunnen dus niet gedwongen worden om het werk van een staker over te nemen.
14. Posten om werkwilligen over te halen niet aan het werk te gaan is geoorloofd. Het hinderen van werkwilligen door middel van bijv. een blokkade is echter niet toegestaan.
15. Vakbondskaderleden kunt u niet verbieden informatie te verspreiden in uw organisatie; een vakbondslid dat niet bij u werkt, kunt u natuurlijk wel de toegang weigeren (afwegen of dat verstandig is).
16. Als de medewerker niet is aangesloten bij een vakbond is er geen ontslagbescherming. Dit geldt ook voor een wilde staking, omdat deze niet is georganiseerd door een erkende vakbond. De medewerker is dus niet automatisch beschermd.
17. U kunt overwegen om de cliënten en werknemers per brief of e-mail te informeren als de vakbond bij u (uitgebreidere) acties aankondigt. Als zorginstelling kunt u ervoor kiezen om een ruimte ter beschikking te stellen waar de akties kunnen worden gemaakt zodat het werkproces op de vloer zo min mogelijk wordt verstoord.
18. Voorts adviseren we u intern, eventueel per locatie een aanspreekpunt (uzelf?) aan te wijzen voor de actievoerders, cliënten en overige werknemers. Bij vragen is dan direct duidelijk wie er benaderd moet worden.
19. Voor het geval eventuele acties serieus uit de hand lopen of dreigen te lopen, probeert u dan contact te krijgen met degene die de acties heeft aangekondigd bij u. Als het niet anders kan, belt u dan de politie.

Notitie van advocatenbureau Ten Holter Noordam over het recht om te staken