Kennisdocument

Vrijheidsbeperkende maatregelen

17 oktober 2024

Vrijheidsbeperking gaat over alle maatregelen die cliënten in hun vrijheid beperken. Het beperken van de vrijheid van cliënten is soms onvermijdelijk, maar mag alleen in uiterste nood worden toegepast. Het mag alleen wanneer de cliënt een ernstig gevaar of risico vormt voor zichzelf of zijn omgeving. Vrijheidsbeperkende maatregelen treft men daarom ook nooit alleen, maar altijd in een multidisciplinair team.

Men spreekt in verschillende situaties van vrijheidsbeperking:

• Beperking van bewegingsvrijheid

Dit door bijvoorbeeld isolatie, Zweedse band, verpleegdeken of polsband. Maar ook minder opvallend door bijvoorbeeld op een rolstoel de rem te zetten of een (kast)deur sluiten.

• Psychofarmaca

Voorschrijven en toedienen van psychofarmaca (kalmerende medicijnen) bij probleemgedrag. Psychofarmaca kan acute symptomen bestrijden, maar lost de onderliggende oorzaak doorgaans niet op. De medicatie kent veel bijwerkingen en heeft bijna altijd een negatief effect op de persoonlijke levenssfeer van de cliënten. Bewust omgaan met psychofarmaca is daarom noodzakelijk.

• Domotica
  Bij gebruik van domotica, bijvoorbeeld een sensor, uitluistersystemen of een camera, die de beweging van een cliënt volgt.
• Afspraken

Afspraken individueel of voor de hele groep, die het handelen beperken. Denk aan afspraken over telefoneren en internet, afspraken over roken of over toegang tot de keuken.

De medewerker in de zorg zet vrijheidsbeperkende maatregelen meestal met goede bedoelingen in. De cliënt moet beschermd worden tegen gevaar. Ook de eigen veiligheid kan een reden zijn om vrijheidsbeperkende maatregelen toe te passen. De meest gehoorde redenen om een vrijheidsbeperkende maatregel toe te passen zijn:

• Hoog risico op vallen:
  Door ouderdom neemt het risico op vallen toe, in de gehandicaptenzorg gaat het ook om vallen tijdens epileptische aanvallen.
• Onrust

Weglopen, dwalen en bewegingsdrang.

• Agressie

Agressie naar zichzelf (automutileren), naar anderen (andere cliënten of medewerkers) en/of de omgeving (materialen, dingen kapot maken).

• Ander probleemgedrag
  Bijvoorbeeld roepen, overeten, dwangmatig gedrag zoals tikken en bonken, smeren met ontlasting of een verstoord dag- en nachtritme.

Wet Zorg en dwang
Door de vele aanpassingen is de wet Bopz inmiddels zeer complex geworden. De wet wordt niet altijd goed nageleefd. Bovendien worden er ook vrijheidsbeperkende maatregelen toegepast in organisaties die niet Bopz-aangemerkt zijn. Omdat de wet niet goed aansluit bij de praktijk heeft het kabinet besloten de wet Bopz te vervangen door de Wet zorg en dwang. De Eerste Kamer heeft het wetsvoorstel op 23 januari 2018 aangenomen. Per 1 januari 2020 gaat de wet in. De tekst is hier te vinden: Wet Zorg en Dwang.

De Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten richt zich op cliënten met een verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoening. De Wzd gaat niet alleen gelden in instellingen, maar ook in de thuissituatie, logeeropvang en in kleinschalige woonvormen. De bepalingen zijn dus van toepassing op thuiszorgorganisaties en zorgorganisaties met zelfstandige zorgverleners.

Het doel van deze wet
Uitgangspunt van de Wet zorg en dwang is dat dwang in de zorg zoveel mogelijk wordt beperkt. Het uitgangspunt van de Wzd is ‘Nee, tenzij’. Dat wil zeggen dat vrijheidsbeperking, of ‘onvrijwillige zorg’ in principe niet mag worden toegepast, tenzij er sprake is van ernstig nadeel. Daarnaast geeft de wet aandacht aan het recht op inspraak van de cliënt. De Wet zorg en dwang gaat uit van verschillende stadia in het besluitvormingsproces. Deze stappen kunnen worden doorlopen met behulp van een stappenplan. Dit helpt bij een zorgvuldige afweging bij het toepassen van onvrijwillige zorg.

Meer over deze wet leest u op de aparte pagina over de Wet zorg en dwang.

Kennisplein Zorg voor Beter
Zorgthuisnl is één van de partners van het Kennisplein Zorg voor Beter. Het Kennisplein biedt informatie voor zorgmedewerkers, beleidsmedewerkers en bestuurders over zorginhoudelijke thema’s, zo ook over medicatieveiligheid. Op de website is informatie te vinden over het signaleren van problemen, informatie voor cliënten, hulpmiddelen, veel gestelde vragen en ook richtlijnen. Voor meer informatie zie: http://www.zorgvoorbeter.nl/ouderenzorg/Vindplaats-Vrijheidsbeperking.html.