Kennisdocument

Het Gezond en Actief leven akkoord (GALA)

17 februari 2023

Het Gezond en actief leven akkoord
In februari 2023 hebben ministers Helder, van Ooijen en Kuipers het Gezond en Actief leven Akkoord (GALA) aangeboden aan de tweede kamer. Het akkoord is ondertekend door VWS, VNG, ZN en GGD’en en is gericht op preventie, gezondheidsbevordering, sociale basis en sport en bewegen. Dit akkoord is bereikt om de samenleving gezonder en veerkrachtiger te maken, niet alleen nu maar juist ook in de toekomst.

Waarom dit akkoord?
De zorg staat onder druk; naderende vergrijzing en onder andere krapte op de arbeidsmarkt zorgen ervoor dat we meer naar preventie zullen moeten bewegen om de toenemende zorgvraag beter aan te kunnen. Een integrale benadering is nodig met aandacht voor achterliggende (individuele) factoren maar ook de fysieke en sociale omgeving (voeding, sport en bewegen, bestaanszekerheid). Daarnaast is het verminderen van gezondheidsachterstanden ook hard nodig, ongezondheid is niet alleen de uitkomst van ongezond gedrag maar ook van complexe ongelijkheid in de samenleving. Het GALA roept verschillende domeinen op om intensiever samen te werken en gezamenlijk ‘te bewegen naar de voorkant’ zodat de samenleving in zijn totaliteit veerkrachtiger wordt en ‘onnodige’ zorg kan worden voorkomen. Door middel van domein overstijgend werken en domein overstijgende bekostiging wordt er gebouwd aan een fundament onder het preventiebeleid. Door dit vast te leggen in een akkoord worden er minder vrijblijvende afspraken gemaakt gericht op de vertaling van landelijke doelen op het gebeid van gezondheid en welbevinden naar landelijke, regionale en lokale resultaten.

Wat zijn de beoogde resultaten?
Het kabinet heeft een gezonde generatie in 2040 met een focus op de jeugd door sport, voeding en bewegen in het regeer akkoord als doel omarmd. Er zal meer aandacht komen voor preventie en een gezonde start van jongs af aan. Naast de focus op kinderen en jongeren richt het GALA zicht ook op volwassene met gemeenschappelijke doelen (terugdringen gezondheidsachterstanden, versterken sociale basis, vitaal ouder worden) en op (het behoud van) vitaliteit van het toenemende aantal ouderen.

Verschillende resultaten worden in het akkoord nader toegelicht, hierbij een aantal resultaten die belangrijk zijn voor u als aanbieder in de VVT sector;

• Terugdringen gezondheidsachterstanden (waaronder Kansrijke Start)
  Elke gemeenten heeft een lokale aanpak voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Ook binnen VWS wordt het onderwerp gezondheidsachterstanden geagendeerd bij andere departementen wanneer dit van toepassing is. Tot slot heeft iedere gemeente een lokale ketenaanpak kansrijke start, inclusief interventies en maakt samenwerkingsafspraken met partners rondom de eerste duizend dagen van een kind.
• Versterken van de sociale basis
  De gemeenten faciliteren een sterke lokale sociale basis met een sterke sociale samenhang en laagdrempelige toegankelijke voorzieningen waar mensen op elkaar kunnen terugvallen en meedoen in de samenleving. Dit doen zij met behulp van het opstellen van een beleidsvisie en uitvoeren van maatregelen.
• Vitaal ouder worden
  Versterkte uitvoering van artikel 5a van de wet Publieke gezondheid (deze is gericht op uitvoering van ouderengezondheidszorg door college van burgermeesters en wethouders) wat bijdraagt aan het preventiebeleid rond het verminderen van kwetsbaarheid bij ouderen. Ook ondervoeding bij ouderen wordt eerder gesignaleerd door zorgprofessionals en professionals in het sociaal domein. Er is aandacht voor specifieke behoeften van ouderen rond bewegen en dit wordt ondersteund met passend bewegingsaanbod. Het risico op vallen bij ouderen wordt vroegtijdig gesignaleerd in zowel gemeentelijk als het zorgdomein en wordt ondersteund door laagdrempelige toegang tot valpreventief aanbod. Tot slot komen er minder ouderen (65+) op de eerste hulp naar aanleiding van een val.
• Domein overstijgende inzet vanuit een regionale preventie-infrastructuur
  Per 1 januari 2025 zal er een regionale preventie-infrastructuur tot stand zijn gekomen. Vanuit deze regionale preventie-infrastructuur zal er gewerkt worden aan 5 ketenaanpakken (kansrijke start, valpreventie, aanpak overgewicht, gecombineerd leefstijlinterventie én welzijn op recept), per 1 januari 2024 zal in elke regio gestart worden met de inrichting van deze 5 aanpakken om zo tot een landelijk aanbod te kunnen komen. Een aantal afspraken en bouwstenen om te komen tot een domein overstijgende inzet zijn opgenomen in het integraal zorgakkoord. Verdere uitwerking met betrekking tot randvoorwaarden en criteria staan beschreven in hoofdstuk 3G onderdeel II en onderdeel III van het GALA.

Verdere beoogde resultaten die hier niet staan uitgewerkt zijn;

• Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten
• Een gezonde leefstijl
• Versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid

 

Wat is er nodig om de resultaten te kunnen behalen?
* Financiën

• De financiering van gemeenten op het thema gezondheidsbevordering is nu ten dele afhankelijk van tijdelijke, niet-structurele, middelen. De tijdelijkheid van de financiering bemoeilijk het domeinoverstijgend werken en ontmoedigt het werken aan langere termijndoelen. Er is een integrale, lange termijn aanpak nodig om resultaat te kunnen behalen. Er zal voor afspraken die zijn opgenomen in het GALA een brede specifieke uitkering (SPUK) worden ingericht welke zal bestaan uit een bundel van reeds bestaande en nieuwe aanpakken. Gemeenten kunnen in de jaren 2023-2026 middels dit arrangement geoormerkt geld aanvragen ten behoeve van interventies gericht op gezondheidsbevordering. In 2023 gaat het om ongeveer 240 miljoen euro, het is de bedoeling dat na 2026 het gemeentelijk preventiebeleid structureel wordt gefinancierd via het gemeentefonds. Alleen gemeenten kunnen vanaf 2023 de SPUK middelen aanvragen via een speciale website. De eerste aanvraagtermijn loopt tot 1 maart 2023, de tweede aanvraagtermijn loopt van 1 september tot 1 oktober 2023.
• Regionale en lokale samenwerkingen
  Goed gezondheidsbeleid vraagt om een integrale benadering en domein overstijgende samenwerking. Dit betekent dat samenhang met activiteiten die gemeenten vanuit andere wetten ondernemen goed geregeld moeten zijn. Zoals eerder aangegeven zal er 1 per januari 2025 een preventie-infrastructuur tot stand moeten komen waarbinnen op basis van een regiobeeld en regioplan structureel samengewerkt en doorverwezen moet worden om tot een integraal aanbod te komen.
• Agenda en dialoog
  Zoals aangegeven bij de beoogde resultaten zal VWS het thema gezondheidsbevordering en preventie agenderen bij andere departementen. Dit heeft als doel dat het belang van gezondheid en de consequenties voor gezondheid van bepaalde beleidskeuzes bekend zijn en worden meegewogen. Er is een gezamenlijk belang om gezond gedrag te stimuleren. Het Rijk neemt hiertoe waar mogelijk effectieve landelijke maatregelen (voorbeelden; tabaksontmoedigingsmaatregel, belasting verhogen op niet-alcoholische frisdranken, btw op groente en fruit 0%).

• Kennis infrastructuur
  Een stevige kennisbasis is nodig om nu en in de toekomst belangrijk om goed onderbouwde keuzes te kunnen maken, interventies te kunnen nemen en bij te kunnen sturen waar nodig. Op dit moment is deze kennis versnipperd over verschillende partijen. De komende jaren wordt beoogd de kennisstructuur te versterken  zodat de landelijke kennisontwikkeling beter ten dienste staat van lokale behoefte en lokale ervaringen beter worden meegenomen bij het (door) ontwikkelen van interventies en aanpakken. Het Loket gezond Leven van het RIVM gaat hierin een rol vervullen samen met de GGD’en
• Ondersteuningsprogramma voor gemeenten
  Er zal een ondersteuningsteam worden opgericht welke laagdrempelig benaderbaar is voor gemeenten. Dit moet fungeren als centraal punt en vraagbaak voor gemeenten voor het GALA en de SPUK. Het ondersteuningsteam kan helpen bij het doen van SPUK aanvragen, hulp bij het opstellen van plan van aanpak 2024-2026 zoals gevraagd bij indienen SPUK, etc.

GALA en verbinding met andere trajecten;

• Het integraal zorgakkoord richt zich op de houdbaarheid van het zorgstelsel (vooral gezien vanuit de zorgverzekeringswet) waar het GALA uitwerking geeft aan de afspraken tussen gemeenten, VWS en zorgverzekeraars (actie-agenda G en H). Zie onze bijdrage aan het IZA op deze pagina in de kennisbank
• Het programma wonen, ondersteunen en zorg ouderen heeft als eerste actielijn vitaal ouder worden, dit vergt ook acties in het gemeentelijke domein en op preventie. Hiervoor zijn afspraken in het GALA opgenomen. Zie de samenvatting op deze pagina in de kennisbank
• In het Nationaal preventieakkoord staan afspraken opgenomen met betrekking tot een aantal thema’s (terugdringen van roken, alcoholgebruik en overgewicht) om in zo in 2040 een gezondere generatie te hebben. De thema’s komen direct of indirect ook terug in het GALA.
• Met de Hervormingsagenda Jeugd wordt gewerkt aan het verbeteren van kwaliteit en beschikbaarheid van jeugdhulpverlening, preventie is een belangrijke sleutel. In het GALA staan ook afspraken hierover opgenomen zoals bijvoorbeeld de kansrijke start in de eerste duizend dagen, versterken sociale basis, gezonde leefstijl etc.