Kennisdocument

Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten

02 februari 2024

Wat is de Wzd?
Sinds 1 januari 2020 geldt de Wzd, die de Wet Bopz vervangt. De Wzd regelt de rechten bij onvrijwillige zorg of onvrijwillige opname van mensen met een verstandelijke beperking en mensen met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie).

Vóór 1 januari 2020 vielen mensen met dementie of mensen met een verstandelijke beperking onder de Wet Bopz. Deze wet was echter primair gericht op psychiatrische patiënten. De Wzd sluit beter aan bij de zorg voor mensen met dementie of mensen met een verstandelijke beperking. Mensen die hun wil niet meer kunnen uiten, worden zo beter beschermd. Daarnaast was onder de Wet Bopz onvrijwillige zorg in de thuissituatie niet mogelijk. Met de Wzd is deze mogelijkheid er wél.

Vanaf 1 januari 2024 zijn de bestuurlijke afspraken ingegaan. Dat betekent dat de afspraken tussen de aangesloten partijen tot de wetswijziging van de Wzd gelden. Verdere informatie kunt u hier vinden. 

Reikwijdte
De Wzd richt zich op cliënten met een verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoening die onvrijwillige zorg krijgen. De Wzd geldt ook in de thuissituatie, logeeropvang en kleinschalige woonvormen.

De Wzd beperkt zich niet tot zorg die gegeven wordt binnen de Wet langdurende zorg (Wlz), maar gaat ook over zorg vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Dus ook in de dagbesteding en bij huishoudelijke hulp mag onder voorwaarden onvrijwillige zorg gegeven worden. Voorwaarde is wel dat de cliënt een PG-indicatie voor zorg heeft (of VG-indicatie). Het zonder toestemming van de cliënt op slot doen van de deur door een huishoudelijke hulp, omdat de kinderen dat een veilig idee vinden, is een voorbeeld van onvrijwillige zorg.

Uitgangspunt
Het uitgangspunt van de Wzd is dat dwang in de zorg zoveel mogelijk wordt beperkt. De kern van de wet is daarom ‘nee, tenzij’. Dat wil zeggen dat vrijheidsbeperking, of ‘onvrijwillige zorg’, in principe niet mag worden toegepast, tenzij er sprake is van ernstig nadeel. De Wzd regelt ook de opname van mensen met dementie of een verstandelijke beperking in een zorginstelling als zij daar niet mee instemmen. Als de cliënt zich verzet tegen een gedwongen opname, beslist de rechter over de opname.

De Wzd regelt:

• In welke situaties onvrijwillige zorg en/of opname aan de orde kan zijn;
• Hoe een besluit tot onvrijwillige zorg genomen wordt;
• Wanneer onvrijwillige zorgverlening geëvalueerd moet worden.

De besluitvormingsprocedure waarborgt een zorgvuldig onderzoek naar mogelijke alternatieven voor onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg is alleen toegestaan als er geen alternatieven zijn.

Onvrijwillige zorg
Onvrijwillige zorg is zorg waarmee de cliënt of zijn vertegenwoordiger niet instemt (zich verzet) of zorg waarmee de vertegenwoordiger heeft ingestemd maar waartegen de cliënt zich verzet. Verzet uit zich zowel verbaal als non-verbaal.

De Wzd onderscheidt 9 categorieën onvrijwillige zorg:

1. medische handelingen en therapeutische maatregelen;
2. beperken van de bewegingsvrijheid;
3. insluiten;
4. uitoefenen van toezicht op betrokkene;
5. onderzoek aan kleding of lichaam;
6. onderzoek van de woon- of verblijfsruimte op gedrag beïnvloedende middelen of gevaarlijke voorwerpen;
7. controleren op de aanwezigheid van gedrag beïnvloedende middelen;
8. beperken van de vrijheid om het eigen leden in te richten;
9. beperken van het recht op het ontvangen van bezoek.

Voor alle categorieën moet het stappenplan doorlopen worden om zeker te weten dat er geen vrijwillige zorg of minder ingrijpende zorg mogelijk is.

Stappenplan
Het stappenplan in de Wzd regelt de stappen die de zorgverantwoordelijke moet zetten bij de beoordeling of onvrijwillige zorg noodzakelijk is. In het stappenplan staat ook welke deskundigen de zorgverantwoordelijke daarbij moet betrekken.

Onvrijwillige zorg is alleen mogelijk als het zorgplan daarin voorziet. Op dit uitgangspunt zijn twee uitzonderingen:

• Als er nog geen zorgplan is en er een noodsituatie ontstaat.
• In situaties die redelijkerwijs niet voorzien konden worden bij de vaststelling van het zorgplan.

U kunt het stappenplan hier vinden. Voor meer informatie over het stappenplan klikt u hier.

Zorgverantwoordelijke
De zorgverantwoordelijke zorgt voor het opstellen, het vaststellen, het uitvoeren, het evalueren en zo nodig het periodiek aanpassen van het zorgplan en het voeren van overleg met de cliënt of zijn vertegenwoordiger. Ook is hij verantwoordelijk voor het inrichten van een dossier voor de cliënt.

De Wzd bepaalt dat ter zake kundige artsen kunnen worden aangewezen als zorgverantwoordelijke. In de Regeling zorg en dwang zijn er echter een aantal zorgverleners toegevoegd. Dit betreft onder meer psychologen, pedagogen, verpleegkundigen, verzorgenden IG en persoonlijk begeleiders gehandicaptenzorg. De Wzd biedt aan zorgorganisaties veel vrijheid om te bepalen welke zorgverlener voor welke cliënt gekwalificeerd is om als zorgverantwoordelijke te fungeren. Dit hangt enerzijds af van de aard en complexiteit van de zorg die een cliënt nodig heeft en de setting waarin de zorg wordt verleend (ambulant of intramuraal) en anderzijds van de ervaring en persoonlijke competenties van de zorgverlener. In het beleidsplan onvrijwillige zorg kan worden beschreven welke afwegingen ten grondslag liggen aan het aanwijzen van een zorgverantwoordelijke voor een cliënt.

Hoewel de Wzd zorgaanbieders de vrijheid biedt in de keuze van een zorgverantwoordelijke, kan het wel zo zijn dat zorgverzekeraars er eisen aan stellen. Zorgverzekeraars stellen namelijk al de eis dat zorgplannen in de wijkverpleging worden opgesteld en geëvalueerd door verpleegkundigen van (tenminste) niveau 5. Dit impliceert dat de zorgverantwoordelijke in de wijkverpleging dus ook een verpleegkundige van (tenminste) niveau 5 zal zijn.

Klik hier voor het profiel van de zorgverantwoordelijke. Dit profiel is in opdracht van het ministerie van VWS opgesteld door de veldpartijen.

Wzd-functionaris
De zorgverantwoordelijke moet een zorgplan waarin hij onvrijwillige zorg wil opnemen ter beoordeling voorleggen aan de Wzd-functionaris.

De Wzd-functionaris beoordeelt of het zorgplan voldoet aan het uitgangspunt dat onvrijwillige zorg zoveel mogelijk wordt voorkomen en of het zorgplan geschikt is om ernstig nadeel te voorkomen. Is dit zijns inziens niet het geval, dan moet de zorgverantwoordelijke het zorgplan wijzigen.

De Wzd-functionaris toetst het zorgplan niet alleen als de zorgverantwoordelijke opname van onvrijwillige zorg in het zorgplan noodzakelijk vindt, maar ook bij iedere verlenging van de periode waarin onvrijwillige zorg verleend kan worden.

De Wzd-functionaris moet onafhankelijk zijn van de zorgorganisatie. Hij kan dus geen lid zijn van raad van bestuur van de organisatie waar hij als Wzd-functionaris werkzaam is.

Klik hier voor het profiel van de Wzd-functionaris. Dit profiel is in opdracht van het ministerie van VWS opgesteld door de veldpartijen.

Cliëntenvertrouwenspersoon (CVP)
Iedere cliënt, die onvrijwillige zorg krijgt, en diens vertegenwoordiger dient een beroep te kunnen doen op een CVP. De CVP heeft tot taak de cliënt of de vertegenwoordiger advies en bijstand te verlenen in aangelegenheden die samenhangen met het verlenen van onvrijwillige zorg aan de cliënt, met zijn opname en verblijf in een accommodatie, of met het doorlopen van de klachtenprocedure, indien een cliënt of diens vertegenwoordiger daarom verzoekt.

Wanneer een cliënt of vertegenwoordiger gebruik wil maken van een cliëntenvertrouwenspersoon kan hierover contact opgenomen worden met de zorgaanbieder of direct met de betreffende CVP-aanbieder. Het kan ook zo zijn dat een cliëntenvertrouwenspersoon op bezoek is op de locatie.  Aangezien de cliëntenvertrouwenspersoon onafhankelijk van de zorgaanbieder zijn taken dient te verrichten kopen de Wlz-uitvoerders de functie van cliëntenvertrouwenspersoon regionaal in. Er zijn door de zorgkantoren vier aanbieders geselecteerd voor het leveren van cliëntenvertrouwenspersonen in alle zorgkantoorregio’s.  De Wzd bepaalt dat de cliëntenvertrouwenspersoon vrije toegang tot cliënten heeft. De zorgaanbieder is de gastheer van de cliëntenvertrouwenspersoon en geeft gelegenheid om het werk uit te voeren.

Via www.clientenvertrouwenspersoonwzd.nl  vindt u meer informatie en de contactgegevens van de aanbieders.

Een CVP is iets anders dan een klachtenfunctionaris op grond van de Wkkgz. Een CVP is namelijk partijdig en behartigt de belangen van de cliënt die onvrijwillige zorg krijgt op grond van de Wzd. De klachtenfunctionaris op grond van de Wkkgz is onpartijdig.

Klachtencommissie Wzd

De Wet zorg & dwang (Wzd) schrijft voor dat klachten op basis van de Wzd moeten worden beoordeeld door een externe klachtencommissie. De klachtencommissie Wzd/Wvggz van Quasir behandelt uitsluitend klachten over onvrijwillige zorg die op basis van de Wzd wordt verleend. De klachtencommissie Wzd/Wvggz is er niet voor andere (Wkkgz-)klachten. Wij hebben een collectiviteitsabonnement bij Quasir afgesloten voor de klachtencommissie Wzd/Wvggz. Hierdoor kunnen wij deze dienst voordeliger afnemen dan wanneer u zelf een abonnement afsluit. Wel vragen wij aan de leden die onvrijwillige zorg verlenen en zich hierbij aan willen sluiten om een (kleine) financiële bijdrage, afhankelijk van de grootte van uw organisatie. Dit is nog steeds fors voordeliger dan wanneer u dit zelfstandig bij Quasir regelt. Zorgthuisnl draagt zelf ook financieel bij aan de collectieve klachtencommissie Wzd/Wvggz. Verleent uw organisatie onvrijwillige zorg en wilt u aansluiten bij de klachtencommissie Wzd/Wvggz van Quasir? Dan kunt u zich aanmelden via info@zorgthuisnl.nl.

Hier vindt u een modelklachtenregeling Wkkgz/Wzd

Verantwoording onvrijwillige zorg
In de Wet zorg en dwang (Wzd) staat dat zorgaanbieders halfjaarlijks gegevens over de toepassing van verplichte en onvrijwillige zorg moeten aanleveren bij de inspectie. Het gaat om een digitaal overzicht en een analyse. De analyse en het digitaal overzicht levert u in aparte bestanden aan bij de inspectie via Mijn IGJ. Hiervoor heeft u geen account nodig. Mijn IGJ is een nieuw portaal voor het uitwisselen van informatie tussen zorgaanbieders en de IGJ. Aanlevering per e-mail is niet meer mogelijk. Via de volgende links komt u direct in Mijn IGJ (voor de Wzd en de Wvggz gelden dezelfde links):

• Aanleveren digitaal overzicht verplichte of onvrijwillige zorg (in bestandstype .xml)
• Aanleveren analyse verplichte of onvrijwillige zorg (in bestandstype .pdf)

Verdere informatie over welke gegevens er wanneer precies moeten worden aangeleverd, vindt u op de de website van IGJ.

Gegevensaanlevering verplichte en onvrijwillige zorg | Wetten in ons toezicht | Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl)

Factsheet ambulante onvrijwillige zorg: bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft achter

Ondersteuning en tools implementatie Wzd
Aan de slag met de implementatie van de Wzd in uw zorgorganisatie? Vilans ontwikkelde ten behoeve van de implementatie verschillende hulpmiddelen:

• Zo is er het voorbeeldbeleidsplan Wet zorg en dwang waarin u zelf uw eigen beleidsplan kunt maken. Tevens is deze voorzien van een implementatieplan. Ook hebben wij in samenwerking met Vilans een aangepaste versie van het voorbeeldbeleidsplan gemaakt: speciaal voor de zorg in de wijk. Het document gaat in op alle onderdelen van de wet, geeft daarbij voorbeelden uit de praktijk en biedt ruimte voor eigen invulling.
• Met de speciaal ontwikkelde casus-checker kunt u in de praktijk oefenen met de vertaling van huidige cliëntsituaties naar de Wet zorg en dwang. Ook kan het goed gebruikt worden als lesmateriaal voor medewerkers.
• In de beslisboom kunt u op een snelle manier kijken of de Wzd van toepassing is op de situatie die u heeft met een cliënt.
• De Wzd is overal van toepassing waar de cliënt zich bevindt. Zoals een verpleeg- of verzorgingshuis, maar ook de wijkverpleging en de dagbesteding. Hoe moet u als zorgaanbieder in die situaties omgaan met onvrijwillige zorg? En wat moet daar allemaal voor geregeld worden? Samen met Vilans hebben wij de belangrijkste vragen en antwoorden op een rij gezet. Klikt u hier voor de meestgestelde vragen ambulante zorg.
• De alternatievenbundel geeft inspiratie voor passende en vrijwillige zorg aan de hand van 85 alternatieven. De bundel is een praktisch hulp- en inspiratiemiddel om de vrijheid in de zorg te vergroten.
• In dit zakkaartje legt Vilans uit hoe het stappenplan werkt.
• De Wzd-wijzer is een handige tool om binnen teams te doorlopen en zo in gesprek te komen over de Wzd in de praktijk. In 5 thema’s, met een totaal van 20 opdrachten, kan de informatie over de Wzd van A tot Z worden doorgenomen. In de Wzd-wijzer bespreekt, herkent en voorkomt u aan de hand van interessante casuïstiek, duidelijke video’s en interactieve quizzen onvrijwillige zorg. Bekijk de animatie over de Wzd-wijzer en meldt u aan op www.wzdwijzer.nl.
• De handreiking Analyse Onvrijwillige zorg is bedoeld voor alle medewerkers in de zorg, die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de Wzd. Hoewel de analyse in eerste instantie is bedoeld om te leren en te verbeteren binnen de eigen organisatie, kan het ook een basis bieden voor de halfjaarlijkse rapportage aan de IGJ.
• De HandelWijzer Wzd: Met bijna 80 unieke deelnemers vanuit vijftien organisaties in de ouderen- en gehandicaptenzorg heeft het landelijk coördinerend team Wzd tijdens digitale bijeenkomsten van gedachten gewisseld over hoe dit proces kan gaan plaatsvinden. De vele ervaringen, dilemma’s, mogelijke oplossingen en goede voorbeelden van de deelnemers zijn uitgewerkt in de HandelWijzer. De Handelwijzer is bedoeld ter inspiratie voor iedereen die een rol heeft in het zorgvuldig afwegen van vrijheid en veiligheid in de zorgverlening aan kwetsbare mensen en op zoek is naar manieren om de Wzd in te voeren in de ambulante setting.

Extra ondersteuning:

• Dwangindezorg.nl
• Coördinerend Team Wet zorg en dwang
• Kennisplein Zorg voor Beter

Knelpunten onderzoek
Naar aanleiding van signalen van onze leden over onduidelijkheden betreffende de implementatie van de Wet zorg en dwang (Wzd) hebben wij samen met de brancheverenigingen BVKZ, Federatie Landbouw en Zorg, SoloPartners en Spot – verenigd in de coalitie kleinschalige zorgaanbieders – een onderzoek uitgevoerd naar de knelpunten bij de implementatie van de wet. De coalitie heeft in mei 2021 een vragenlijst uitgezet onder al haar leden. Deze leden zijn (kleinschalige) zorgaanbieders die werken met uiteenlopende doelgroepen en zorgaanbod. Allemaal ervaren zij knelpunten bij de implementatie van de Wzd.

Een opvallend punt is dat op dit moment slechts 4% heeft aangegeven de Wzd toe te passen en aan de voorwaarden te kunnen voldoen. 13% geeft aan de Wzd toe te passen maar heeft moeite om aan de voorwaarden te voldoen. 23% geeft aan dat ze zich aan het voorbereiden zijn om de Wzd toe te gaan passen, maar passen deze op dit moment nog niet toe.

Bijna de helft van de bevraagde zorgaanbieders kiest er bewust voor om geen onvrijwillige zorg te leveren. De reden daarvoor is dat het niet past binnen het huidige zorgaanbod en de visie van waaruit gewerkt wordt. Daarnaast zijn er zorgaanbieders die de keuze hebben gemaakt om onvrijwillige zorg als uitsluitingscriterium te hanteren, omdat zij niet kunnen voldoen aan de wettelijke voorwaarden van onvrijwillige zorg.

Uit de rapportage blijkt dat er een aantal knelpunten vaak naar voren komt:

• Er is kennis, maar het kan beter.
  Een groot gedeelte van de ondervraagden geeft aan hun kennis over de Wzd graag te willen verbeteren. Ze missen op dit moment voldoende kennis in hun organisatie.
• Er zijn twijfels over het invullen van de rollen in het stappenplan: wie, wat, waar? Zorgorganisaties ervaren onduidelijkheid over de rollen binnen het stappenplan en de beschikbaarheid van de functionarissen voor het invullen van deze rollen (zoals de Wzd-functionaris en onafhankelijke deskundigen). De meeste (kleinschalige) aanbieders hebben niet de vereiste professionals in dienst of hebben problemen om deze extern te vinden. Als oorzaak daarvoor wordt genoemd dat het niet lukt om beschikbare deskundigen te vinden en dat er geen middelen zijn om deze deskundigen te bekostigen.
• Samenwerking is gering of onbekend hoe hier invulling aan te geven.
  Het valt op dat organisaties op dit moment nog niet of weinig samenwerken op het gebied van de Wzd. Daarnaast geeft een aantal organisaties aan niet te weten met welke partners ze kunnen samenwerken

Bent u benieuwd naar de bevindingen en vervolgacties die de coalitie naar aanleiding van het onderzoek heeft opgesteld? Lees dan het Rapport Knelpunten Wet zorg en dwang binnen de intra- en extramurale zorg bij kleinschalige zorgaanbieders. 

Wzd magazine

In december 2022 heeft Zorgthuisnl een Wzd magazine gepubliceerd. Een magazine vol interessante en inspirerende artikelen en interviews. De knelpunten zijn bekend, maar met het magazine laten we u zien hoe het óók kan.

Publicaties Wzd

• 75 vragen en antwoorden Wzd
• Handreiking voor cliëntenraden
• Alternatievenbundel geeft inspiratie voor passende en vrijwillige zorg aan de hand van 85 alternatieven. De bundel is een praktisch hulp- en inspiratiemiddel om de vrijheid in de zorg te vergroten.